Geçen hepde Aziýadan ABŞ-a we Ýewropa konteýner ýük daşamak rekord derejä ýetdi. Önümleri gaýtadan dikeltmek üçin iň ýokary möwsüme girjek kompaniýalar üçin ulag çykdajylary ýokary bolmagynda galar.

Penşenbe güni çap edilen Drewry World Container Index-e görä, Şanhaýdan Los Anjeles şäherine 40 futlyk konteýner üçin spot ýük daşamagyň bahasy rekord derejede 9,733 ABŞ dollaryna ýetdi, bu geçen hepde bilen deňeşdirilende 1% we geçen ýyl bilen deňeşdirilende 236% ýokarlandy. Şanhaýdan Rotterdama ýük daşamagyň bahasy 12,954 ABŞ dollaryna ýetdi, bu geçen hepde bilen deňeşdirilende 1% we geçen ýyl bilen deňeşdirilende 595% ýokarlandy. Sekiz esasy söwda ýoluny görkezýän umumy indeks 8,883 ABŞ dollaryna ýetdi, bu geçen ýyl bilen deňeşdirilende 339% ýokarlandy.

Bazaryň dartgynlygynyň sebäpleriniň biri, işjeň trans-Ýuwaş ummany ýolunda Amerikanyň import harytlaryna daşaýan konteýnerleriň ýetmezçiliginiň dowam etmegidir. Konteýner ýükler Amerikanyň iň uly deňiz söwda derwezesine eksport ýükleri bilen doldurylan konteýnerleriň möçberiniň bäş esse köp bolmagy bilen goşulýar.

Atlantada ýerleşýän “Haverty Furniture” kompaniýasynyň başlygy we baş direktory maýadarlar bilen söhbetdeşlikde şeýle diýdi: “Şu gün konteýnerleriň, önümleriň, ýük daşamalaryň we ş.m., şeýle hem şu önümleriň islendik biriniň yza galmagy gijikdirildi. Bularyň hemmesi örän çynlakaý”. Ol şu hepde maýadarlar bilen geçirilen duşuşykda şeýle diýdi.

Üpjünçilik meselesiniň näçe wagtlap dowam etjekdigine garaşylýandygy soralanda, Smit şeýle jogap berdi: "Üpjünçilik zynjyrynyň meselesiniň indiki ýyla çenli dowam etjekdigi aýdylýar. Bu ýyl ýagdaýyň gowulaşjakdygyna düşünmeýärin, belki has gowulaşar. Konteýner we ýer almak üçin goşmaça tölemeli bolýarys."

Port henizem dykylyşly we ýagdaý has-da erbetleşýär

Los Anjeles porty çarşenbe güni iýun aýynda ýüklenen konteýnerleriň umumy import möçberiniň 467763 TEU bolandygyny, eksport möçberiniň bolsa 96067 TEU-a düşendigini - 2005-nji ýyldan bäri iň pes derejä düşendigini aýtdy. Long Biç portunda geçen aýyň importy 18,8% ýokarlanyp, 357 101 TEU-a ýetdi, şol sanda eksport 0,5% azalyp, 116 947 TEU-a ýetdi. Geçen aý iki portuň umumy importy 2019-njy ýylyň şol bir aýy bilen deňeşdirilende 13,3% ýokarlandy.

Şol bir wagtyň özünde, port gatnawyny gözegçilik edýän resmileriň maglumatlaryna görä, çarşenbe güni agşam Los Anjelesdäki Long Biçde ýüklerini düşürmek üçin garaşýan demirlenen konteýner gämileriniň sany 18 boldy. Bu kynçylyk geçen ýylyň ahyryndan bäri dowam edýär we fewral aýynyň başynda iň ýokary derejä 40 gämi ýetdi.

Los Anjeles portunyň ýerine ýetiriji direktory Jin Seroka metbugat maslahatynda sarp ediş önümlerine bolan islegiň ýylyň galan böleginde hem durnukly bolmagyna garaşylýandygyny aýtdy. Seroka şeýle diýdi: "Güýz modasy, mekdebe gaýdyp gelmek üçin enjamlar we Hallowin harytlary biziň doklarymyza gelýär we käbir söwda dükanlary ýylyň ahyryndaky baýramçylyk önümlerini möhletinden öň iberdiler". "Ähli alamatlar güýçli ikinji ýarymy görkezýär".

“Long Biç” kompaniýasynyň ýerine ýetiriji direktory Mario Kordero portuň 2021-nji ýylyň galan böleginde elektron söwdanyň ýük daşamagyny höweslendirjekdigine garaşýandygyna garamazdan, ýük daşamagyň möçberiniň iň ýokary derejesine ýetip biljekdigini aýtdy. Kordero şeýle diýdi: “Ykdysadyýetiň açylmagy we hyzmatlaryň has giň gerimli bolmagy bilen, iýun aýy sarp edijileriň harytlara bolan isleginiň kem-kemden durnuklaşjakdygyny görkezýär”.

Ýylyň birinji ýarymynda halkara bazarynyň umumy syny gysgaça aşakdaky ýaly jemlenip bilner:

1. Ulag hyzmatyna bolan islegiň ep-esli artmagy

Clarksonyň ikinji çärýek hasabatyna görä, 2021-nji ýylda global konteýner daşamak möçberiniň ösüş depgini takmynan 6,0% -e deňdir we onuň 206 million TEU-a ýetmegine garaşylýar!

2. Bazara täze gämileriň girmeginiň tizligi durnukly galdy we uly göwrümli gämiler öňe gitmegini dowam etdirdi.

Klarksonyň statistikasyna görä, 1-nji maý ýagdaýyna görä, dünýäde doly konteýner gämileriniň sany 5,426, 24,24 million TEU boldy.

3. Awtoparkyň kärende tölegleri ýokarlanmagyny dowam etdirýär

Gämi kärendesine isleg yzygiderli artdy we käbir ýük eýeleri hem kärende işine gatnaşdylar. Bazar kärendesiniň derejesi ýylyň dowamynda yzygiderli ýokarlandy we ýokary derejä ýetdi.

Halkara bazarynyň ýylyň ikinji ýarymynda aşakdaky aýratynlyklary görkezmegine garaşylýar:

1. Ykdysady ösüşiň ýokarlanmagy ýük daşamak isleginiň artmagyna itergi berýär. Klarksonyň çaklamasyna görä, global konteýner ýük daşamak islegi 2021-nji ýylda ýyllyk 6,1% artar.

2. Ulag kuwwatynyň möçberi ölçeg boýunça artmagyny dowam etdirýär.

3. 2021-nji ýylda epidemiýanyň täsiriniň dowam etmegi bilen, global gämi gatnawy bazarynyň iş netijeliligi ep-esli peseler.

4. Senagatyň konsentrasiýasy, umuman alanyňda, durnukly.

Bileleşik işleýiş usuly güýçli baha bäsdeşligi arkaly pudagyň bazar paýy üçin bäsleşmeginiň öňüni aldy we epidemiýa döwründe bazaryň durnuklylygyny saklady.

Hytaý bazarynyň ýylyň ikinji ýarymynda geljegi barada çaklamalar:

1. Ulag hyzmatyna bolan islegiň gowulanmagyny dowam etdirmegine garaşylýar.

2. Ýük daşamak nyrhlarynyň üýtgemeleri artyp biler. Epidemiýa deňiz gatnawlary bazaryna täsirini dowam etdirýär, üpjünçilik zynjyry ulgamy bozulýar, port işleriniň netijeliligi ep-esli pese gaçýar we ulag kuwwatynyň üpjünçiligi kyn ýagdaýda.

Demirgazyk Amerika ýollary

Ýaramaz jogap beriş sebäpli, ABŞ-da täze täç wirusy bilen kesellänleriň we ölümleriň sany dünýäde birinji orunda durýar. ABŞ kapital bazarynyň gülläp ösmegini saklamak üçin köp mukdarda pul goýsa-da, hakyky ykdysadyýetiň haýal dikeldilmegini gizläp bilmeýär. Işsizleriň hakyky sany epidemiýadan öňki sandan has köp. Geljekde ABŞ-nyň ykdysadyýetiniň maliýe kynçylyklaryndan çykmagy has ähtimal.

Mundan başga-da, Hytaý bilen ABŞ-nyň arasyndaky söwda dawalarynyň dowam etmegi Hytaý bilen ABŞ-nyň arasyndaky söwda gatnaşyklaryna has uly täsir edip biler. Häzirki wagtda Birleşen Ştatlar köp mukdarda işsizlik boýunça kömek pullaryny berdi, bu bolsa gysga möhletde uly mukdarda islegi döretdi. Hytaýyň ABŞ-na eksport konsolidasiýasy boýunça isleginiň belli bir wagtlap ýokary bolmagyna garaşylýar, ýöne ol has uly näbellilik bilen ýüzbe-ýüz bolýar.

“Alphaliner” kompaniýasynyň statistikasyna görä, 2021-nji ýylda getirilmegi meýilleşdirilýän täze gämileriň arasynda 10000 ~ 15199TEU bolan 19 gämi we 227,000 TEU bar, bu geçen ýyl bilen deňeşdirilende 168,0% ösüşdir. Epidemiýa işçi güýjüniň ýetmezçiligine, port işiniň netijeliliginiň ep-esli peselmegine we köp sanly konteýnerleriň portda galmagyna sebäp boldy.

Konteýner enjamlaryna maýa goýumlarynyň artmagy we täze kuwwatlyklaryň dikeldilmegi bilen, boş konteýnerleriň we berk kuwwatlyklaryň häzirki ýetmezçiliginiň azalmagyna garaşylýar. Ýylyň ikinji ýarymynda, eger ABŞ-da epidemiýa kem-kemden durnuklaşsa, Hytaýyň ABŞ-a eksportynyň durnukly bolmagyna garaşylýar, ýöne eger olar çalt ösmegini dowam etdirse, belli bir kynçylyklar dörär. Demirgazyk Amerika ugurlarynyň teklip we talap gatnaşygy deňleşige gaýdyp geler we bazar ýük daşama nyrhlarynyň taryhy ýokary derejelerden kadaly derejä gaýdyp gelmegine garaşylýar.

Ýewropadan gury ýere barýan ýol

2020-nji ýylda epidemiýa Ýewropada has ir başlady we has uzak wagtlap dowam etdi. Soňra mutant delta ştammynyň ýaýramagy sebäpli Ýewropanyň ykdysadyýeti has köp zyýan çekdi.

2021-nji ýyla girilende, epidemiýa Ýewropada ýaýramagyny dowam etdirse-de, Ýewropanyň ykdysadyýeti gowy durnuklylygyny görkezdi. ÝB sebitinde kabul edilen deňsiz-taýsyz ÝB-niň ykdysady dikeldiş meýilnamasy bilen birlikde, ol epidemiýanyň täsirinden Ýewropa ykdysadyýetiniň dikeldilmeginde goldaw beriji rol oýnady. Umuman, epidemiýanyň kem-kemden haýallamagy bilen, Hytaýyň Ýewropanyň eksport konsolidasiýasyna bolan islegi gowulaşýar we bazaryň teklip we isleg gatnaşygy durnuklydyr.

Drewriniň çaklamasyna görä, Demirgazyk-Günbatar Ýewropada we Demirgazyk Amerikada günbatara gatnaw islegi 2021-nji ýylda takmynan 10,414 million TEU bolup, ýyllyk 2,0% ösüşe eýe bolar we ösüş depgini 2020-nji ýyl bilen deňeşdirilende 6,8 göterim nokadyna ýokarlanar.

Epidemiýanyň täsiri sebäpli umumy ulag netijeliligi ep-esli peseldi we käbir konteýnerler portlarda galdy, şeýle hem bazarda gämi gatnawlarynyň darlygy ýüze çykdy.

Kuwwat babatda bazaryň umumy kuwwaty häzirki wagtda ýokary derejede. Epidemiýa döwründe kuwwatlylygyň ösüşi deňeşdirme boýunça haýal boldy. Şeýle-de bolsa, täze kuwwatlylyklar esasan uly gämiler bolar, olar kuwwatlylyk ýetmezçiligini bölekleýin azaltmak üçin esasan esasy ugurlara maýa goýlar. Uzak möhletde, konteýner gatnaw bazary epidemiýanyň täsirinden dikeldilende, bazar teklip we isleg deňagramlylygyna gaýdyp geler.

Demirgazyk-Günorta ýoly

2021-nji ýylda epidemiýa bütin dünýäde ýaýramagyny dowam etdirer. Ýurtlar harytlaryň bahalaryny ýokarlandyrmak üçin köp mukdarda pul goýdular we harytlaryň bahalarynyň köpüsi 2008-nji ýyldaky global maliýe krizisiniň başlanmagyndan öňki derejä ýetdi, bu bolsa serişdeleri eksport edýän ýurtlaryň kynçylyklaryny bölekleýin ýeňilleşdirdi.

Şeýle-de bolsa, serişde eksport edýän ýurtlaryň köpüsi ösýän ýurtlar bolandygy sebäpli, jemgyýetçilik saglygy goraýyş ulgamy gowşak we epidemiýanyň öňüni almak üçin waksina ýetmezçilik edýär. Braziliýada, Russiýada we beýleki ýurtlarda epidemiýalar has agyr we umumy ykdysadyýete agyr täsir etdi. Şol bir wagtyň özünde, agyr epidemiýa gündelik zerur zatlara we lukmançylyk serişdelerine bolan islegi artdyrdy.

Klarksonyň çaklamasyna görä, 2021-nji ýylda Latyn Amerikasy ugurlary boýunça, Afrika ugurlary boýunça we Okeaniýa ugurlary boýunça konteýner gatnawlaryna bolan isleg geçen ýyl bilen deňeşdirilende degişlilikde 7,1%, 5,4% we 3,7% artar, ösüş depgini bolsa 2020-nji ýyl bilen deňeşdirilende degişlilikde 8,3, 7,1 we 3,5 göterim nokadyna ýokarlanar.

Umuman alanyňda, demirgazyk-günorta ugry boýunça ulag islegi 2021-nji ýylda ýokarlanar we epidemiýa üpjünçilik ulgamynyň netijeliligini peseltdi we ulag kuwwatynyň üpjünçiligini gysdy.

Demirgazyk-günorta ugry bazary gysga möhletde ulag islegi bilen goldanylýar, ýöne degişli ýurtlardaky epidemiýa ýagdaýy netijeli gözegçilikde saklanmasa, uzak möhletde bazaryň ösüşine basyş eder.

Ýaponiýanyň ugry

2021-nji ýyla girenden soň, Ýaponiýada epidemiýa gaýtadan güýçlendi we 2020-nji ýylda epidemiýanyň iň ýokary derejesinden geçdi, şonuň üçin Tokio Olimpiýa oýunlary tomaşaçylaryň stadiona girmegine gadagançylyk giriziljek ýagdaýda geçirilmegi mümkin. Olimpiýa oýunlaryna goýlan ägirt uly möçberdäki serişdeler uly ýitgilere sezewar bolup biler.

Epidemiýa Ýaponiýanyň öňdenem gowşak ykdysadyýetine has-da täsir etdi, ilatyň garramagy ýaly barha çynlakaýlaşýan gurluş meseleleri bilen birlikde, Ýaponiýanyň ykdysady ösüşi ýokary bergiler şertlerinde depginsiz.

Hytaýyň Ýaponiýa eksport ugurlarynyň ulag islegi, umuman, durnuklydyr. Mundan başga-da, Ýaponiýanyň ugurlaryny dolandyrýan laýner kompaniýalary bazar paýy üçin zyýanly bäsdeşlikden gaça durup, köp ýyllaryň dowamynda durnukly iş nusgasyny döretdiler we bazar ýagdaýy durnukly bolmagynda galýar.

Aziýanyň içindeki ýollar

Epidemiýanyň gözegçiligini gowy üpjün edýän Aziýa ýurtlary 2021-nji ýylda barha çynlakaý epidemiýa bilen ýüzbe-ýüz bolarlar we Hindistan ýaly ýurtlar delta mutant ştammy sebäpli epidemiýanyň gözegçilikden çykmagyna sebäp boldular.

Aziýa ýurtlary esasan ösýän ýurtlar bolany üçin, saglygy goraýyş we lukmançylyk ulgamlary gowşak, şeýle hem epidemiýa söwda, maýa goýumlary we adamlaryň akymyna päsgel berdi. Epidemiýanyň netijeli gözegçilikde saklanyp bilinjekdigi Aziýa ykdysadyýetiniň geljekde durnuklaşyp we gaýtadan dikeldilip biljekdigini kesgitleýän esasy faktor bolar.

Klarksonyň çaklamasyna görä, 2021-nji ýylda Aziýada sebitara ýük daşamak islegi takmynan 63,2 million TEU bolup, ýyllyk 6,4% artar. Ulag islegi durnuklaşdy we gaýtadan ýokarlandy, ýük daşamak ýollarynda ýük daşamak kuwwatynyň üpjünçiligi birneme çäkli bolar. Şeýle-de bolsa, epidemiýa geljekde ulag isleginde has uly näbellilik döredip biler. Bazar ýük daşamak nyrhy has köp üýtgeýär.